Tới năm 1990, quyết tâm cứu người, bác sĩ Kiếm cùng đồng nghiệp tự mày mò nghiên cứu bào chế HTKN trong điều kiện thiếu thốn về trang thiết bị cũng như tài chính. Công việc nghiên cứu tốn kém tới mức ông đã phải bán cả nhà riêng. Một trở ngại lớn nữa đối với công việc là chưa có nghiên cứu đầy đủ nào về các loại rắn độc ở Việt Nam. Do vậy, nhóm nghiên cứu phải lặn lội khắp mọi miền đất nước để khảo sát rắn độc ở từng vùng. Kết quả khảo sát cho thấy ở Việt Nam có hai họ rắn độc: họ rắn hổ (hổ đất, hổ mèo, hổ mang, hổ chúa, cạp nong, cạp nia…) và họ rắn lục (phổ biến nhất là choàm quạp và lục xanh). Nọc của họ rắn hổ thường gây liệt thần kinh cơ trong khi nọc rắn lục gây rối loạn đông cầm máu (bệnh nhân chảy máu tới chết).

Ước tính ở Việt Nam có tới 30.000 người bị rắn cắn mỗi năm, trong đó 2/3 bị nhiễm độc. Họ là những người đi rừng, nông dân, người đi làm kinh tế mới, v.v… Phương pháp duy nhất cứu sống bệnh nhân nhiễm độc nọc rắn là bào chế các kháng thể trung hoà nọc độc hay huyết thanh đặc hiệu (đối với từng loại rắn độc).

Ban đầu, nhóm nghiên cứu của bác sĩ Kiếm tập trung bào chế huyết thanh kháng nọc của hai loại rắn độc phổ biến nhất ở miền nam: hổ đất (Tây Nam Bộ) và choàm quạp (Đông Nam Bộ). Theo thống kê thì tỷ lệ bệnh nhân bị rắn hổ đất cắn là 30% trong khi choàm quạp xấp xỉ 25%. Để chế huyết thanh, họ lấy nọc rắn rồi xử lý để cho nọc không còn độc song vẫn giữ được tính kháng nguyên. Tiếp đến, nọc được tiêm vào cơ thể ngựa để kích thích hệ miễn dịch của ngựa tạo ra các kháng thể theo quy trình đã định. Sau một thời gian, máu ngựa được hút ra để lấy các kháng thể và cuối cùng được tinh chế thành huyết thanh trung hoà nọc rắn. Công việc lấy nọc rắn khá nguy hiểm và đã có lần bác sĩ Kiếm bị một con choàm quạp đớp vào tay.

Huyết thanh kháng nọc… thu hút đầu tư!

Bước ngoặt xảy ra vào năm 1991 khi bệnh nhân Lê Quang Trường, 16 tuổi, tại Đồng Nai bị rắn hổ đất cắn và đã hôn mê 58 giờ. Được biết Khoa huyết học truyền máu đang thử nghiệm HTKN nên gia đình Trường đã nằn nì xin sử dụng, may ra cứu được tính mạng. Dựa trên các cơ sở khoa học và niềm tin vững chắc vào kết quả nghiên cứu, bác sĩ Trịnh Kim Ảnh, lúc đó là Giám đốc Bệnh viện Chợ Rẫy, đã quyết định cho phép sử dụng huyết thanh đang nghiên cứu. Sau hai giờ được truyền HTKN, Trường đã tỉnh lại. Như vậy, Trường là bệnh nhân bị rắn cắn đầu tiên ở Việt Nam được cứu sống bằng loại thuyết thanh đầu tiên do các nhà khoa học trong nước bào chế. Hiện Trường đang làm nghiên cứu sinh lấy bằng tiến sĩ tại Anh.

Tới năm 1993, Bộ Y tế đã cho phép Bệnh viện Chợ Rẫy tiến hành nghiên cứu và sản xuất HTKN. Năm 1995, HTKN được phép sử dụng lâm sàng tại đó. Trên thực tế, các tỉnh miền nam, kể cả bệnh viện Bạch Mai cũng xin thuốc từ Chợ Rẫy để điều trị cho bệnh nhân. Tháng 7-2003,  nhóm nghiên cứu của bác sĩ Kiếm đã được Cục Sở hữu trí tuệ cấp bằng độc quyền sáng chế về quy trình công nghệ huyết thanh kháng nọc rắn hổ đất và rắn choàm quạp. Hiện bác sĩ Kiểm đang xin thực hiện đề tài hoàn thiện công nghệ sản xuất HTKN rắn hổ và choàm quạp để có thể sản xuất thành dược phẩm quy mô lớn hơn, phục vụ cộng đồng vào năm 2007.

Không dừng lại ở những thành công nói trên, nhóm nghiên cứu của bác sĩ Kiểm tiếp tục nghiên cứu HTKN rắn cạp nia từ năm 1999 và đã sử dụng cho bệnh nhân. Tỷ lệ bệnh nhân bị cạp nia cắn chiếm 3-5%. Sau đó, thấy rắn hổ chúa cũng rất nguy hiểm nên bác sĩ Kiểm đã xin thực hiện đề tài nghiên cứu bào chế HTKN rắn hổ chúa. HTKN rắn hổ chúa ra đời  năm 2002 và hiện bác sĩ Kiểm tiếp tục hoàn thiện công nghệ sản xuất tại Trung tâm chống độc quốc gia (Bệnh viện Bạch Mai-Hà Nội), nơi ông đang công tác. Dự định của ông là bào chế các loại HTKN của mọi loại rắn độc ở Việt Nam nhằm giảm thiểu số người tử vong do rắn cắn. Ước tính giá thành HTKN do ông sản xuất chỉ ở vào khoảng 200.000-300.000đồng/lọ, rẻ hơn 50 lần so với huyết thanh của các nước khác.

Nhiều tin vui đã đến với bác sĩ Kiểm vào đầu năm nay khi Đài Loan khẳng định sẽ tài trợ hơn 1 triệu USD trong giai đoạn 2005-2010 để giúp Việt Nam sản xuất HTKN. Một số trường đại học của Mỹ chẳng hạn như ĐH Nam California cũng đề nghị hợp tác với ông nhằm nghiên cứu nọc rắn để chế tạo thuốc điều trị ung thư. Ông tâm sự nguyện vọng lớn nhất của ông là hợp tác với nước ngoài để thành lập một phòng nghiên cứu nọc rắn điều trị ung thư bởi việc đó sẽ giúp ích cho cộng đồng hiệu quả và lâu dài hơn. Hy vọng là với lòng say mê nghiên cứu cộng với sự tài trợ trong và ngoài nước, TS BS Trịnh Xuân Kiếm sẽ thực hiện được mơ ước này.

Nguồn: Báo Nhân dân

Tin tức: Nghiên cứu, ứng dụng KH&CN

Thứ năm, 15/06/2006 21:41 (GMT+7)

Theo kết luận của Tổ chức y tế thế giới, HTKNR Việt Nam đạt tiêu chuẩn qui định quốc tế, ứng dụng thành công trên lâm sàng. Đặc biệt, giá thành rẻ hơn rất nhiều, chỉ bằng 1/20 so với HTKNR được sản xuất ở các nước khác.

“Bất kể bị rắn độc cắn từ khi nào, bệnh nhân nhập viện chừng nào tim vẫn chưa ngừng đập chừng đó chúng tôi vẫn có thể cứu họ sống”. Đó là lời khẳng định của Tiến sỹ – Bác sỹ Trịnh Xuân Kiếm, Trung tâm chống độc bệnh viện Bệnh Mai khi tôi đến gặp ông sau một ngày làm việc được kết thúc rất muộn.

Người bệnh ngay lập tức sẽ được truyền một loại huyết thanh kháng độc cực mạnh chiết xuất từ chính nọc rắn. Bác sỹ Kiếm kể lại, vào ngày24/11/1991bệnh nhân Lê Quang Trường (Đồng Nai) nhập viện Chợ Rẫy trong tình trạng bất tỉnh do bị rắn hổ mang cắn. Trường được đặt nội khí quản là phương pháp “tốt nhất” mà bệnh viện vẫn áp dụng từ trước đến nay đối với các ca bệnh bị rắn độc cắn. Tuy nhiên, với phương pháp này khả năng bệnh nhân được chữa khỏi là rất ít.

Khi đó gia đình cháu Trường có được thông tin về bác sỹ Trịnh Xuân Kiếm (lúc đó là Trưởng Khoa huyết học truyền máu, Bệnh viện chợ Rẫy) đang nghiên cứu và chế tạo huyết thanh kháng nọc rắn (HTKNR). Gia đình đã nài nỉ xin được truyền huyết thanh cho cháu mặc dù biết huyết thanh này vẫn chưa chính thức được phép đưa vào điều trị và chưa rõ hiệu quả điều trị ra sao. Chỉ đến khi có trong tay quyết định của Giám đốc Bệnh viện Chợ Rẫy Trịnh Kim ảnh, “đồng ý cho sử dụng huyết thanh do bác sỹ Kiếm chế tạo”, ông Kiếm mới mạnh dạn pha thuốc và truyền qua đường tĩnh mạch cho Trường. Thuốc được truyền từ 12 giờ đến 3 giờ sáng, 5 giờ sáng cùng ngày Trường mở được mắt, đến 6 giờ Trường đã tỉnh táo và khoẻ mạnh, có thể tự rút nội khí quản ra. Vết thương ở đầu gối xẹp hẳn xuống. Cơn nguy kịch đã qua, Trường đã được cứu sống.

Từ những thông tin gợi mở

Vào những năm 80, khi đang công tác tại Khoa Huyết học truyền máu, Bệnh viện Chợ Rẫy, ông Kiếm được tận mắt chứng kiến và trực tiếp tiếp xúc với rất nhiều ca bệnh bị rắn độc cắn, song không thể làm gì để cứu họ. Bệnh nhân thường bị rối loạn đông máu, nhập viện trong tình trạng chảy máu đa hình thái, đa phủ tạng trên da, niêm mạc miệng, mắt, nôn và đi tiểu ra máu… Cũng có khi người bệnh bị nhiễm độc thần kinh, gây liệt thần kinh – cơ, ngừng thở. Vào thời gian này, Bệnh viện Chợ Rẫy vẫn chưa tìm được phương thuốc điều trị có hiệu quả nhất mà chỉ áp dụng phương pháp đặt nội khí quản. Tuy nhiên, với phương pháp này, khả năng bệnh nhân được cứu chữa là rất thấp. Nhiều bệnh nhân đã tử vong sau một vài ngày hoặc để lại biến chứng nặng như hoại tử tại chỗ, phải cắt cụt tay chân do hoại tử sâu và lan rộng…

Trong điều kiện kinh tế còn quá khó khăn cộng với đặc điểm khí hậu và địa lý của Việt Nam, số người dân vùng nông thôn, vùng chiêm trũng và đồi núi bị rắn độc cắn mỗi năm ước tính lên đến hàng chục nghìn người. Ông Kiếm cảm thấy đau lòng khi chứng kiến những bệnh nhân bị rắn độc cắn đang từng giờ phải đối mặt với cái chết trong khi nền y học nước nhà vẫn chưa tìm ra được một loại thuốc đặc trị nào. Ông cho rằng đây là một “vấn đề y khoa bị lãng quên” ở ViệtNam. Do HTKNR đặc trưng cho từng khu vực địa lý, từng quốc gia nên mỗi nước cần phải tự sản xuất HTKNR riêng cho chính quốc gia mình.

Điều này đã khiến ông phải trăn trở trong thời gian rất lâu. Cho đến một lần, với nhiệm vụ là phiên dịch viên cho một đoàn các giáo sư của Tổ chức y tế thế giới đi thăm trại nuôi rắn ở Bình Quới, ông đã được giáo sư David Warrell gợi mở một số thông tin có thể điều trị vết rắn độc cắn bằng huyết thanh kháng nọc. Sau này, ông gọi giáo sư David là “Người mở đường cho việc điều trị bằng HTKNR đặc hiệu tại ViệtNam“. Từ đó, bác sỹ Kiếm ngày đêm nghiên cứu các tài liệu, sách báo để tìm những thông tin liên quan đến điều trị rắn độc cắn.

Ứng dụng thành công trên lâm sàng

Cần phải bào chế các kháng thể có khả năng trung hoà nọc độc trong cơ thể dựa trên chính các loại rắn sống ở lãnh thổ ViệtNam. Quên đi mọi nỗi nguy hiểm, ông Kiếm đã đích thân đi bắt, nhận diện từng loại rắn và tận tay lấy nọc độc rắn. Trên cơ sở khoa học đã được nghiên cứu, các bước cần thiết để chế tạo HTKNR là: lấy nọc độc của rắn, chế tạo ra kháng nguyên, rồi tiêm kháng nguyên đó vào cơ thể động vật (tốt nhất là ngựa), kích thích hệ miễn dịch của ngựa tạo ra kháng thể ngựa chống nọc rắn. Sau thời gian khoảng 7 đến 8 tháng, lấy máu ngựa để tinh chế thành huyết thanh kháng nọc rắn.

Tiếng lành đồn xa, sau khi Trường được chữa khỏi, số lượng bệnh nhân bị rắn độc cắn đến viện Chợ Rẫy điều trị ngày một đông hơn. Do thấy hết được hiệu quả và tính cần thiết trong việc điều trị rắn độc cắn của HTKNR, đến năm 1993 Bộ y tế đã cấp phép cho Bệnh viện Chợ Rẫy, mà đích danh là bác sỹ Trịnh Xuân Kiếm tiến hành nghiên cứu và chế tạo HTKNR. Năm 1995 HTKNR được phép sử dụng lâm sàng tại Bệnh viện Chợ Rẫy.

Tháng 7 năm 2003, nhóm bác sỹ Kiếm đã được Cục sở hữu trí tuệ cấp bằng độc quyền sáng chế về quy trình công nghệ HTKNR. Hiện HTKNR đang được thử lâm sàng đa trung tâm (được sử dụng tại các bệnh viện trên toàn quốc). Đến nay bác sỹ Kiếm và các cộng sự đã bào chế thành công huyết thanh kháng nọc 7 loại rắn độc nhất ViệtNam: rắn hổ chúa, hổ đất, hổ mèo, hổ mang, choàm quạp, lục xanh, cạp nia.

Đặc biệt, nhóm của bác sỹ là nhóm đầu tiên trên thế giới chế tạo thành công HTKNR cạp nia. Tại các hội nghị độc học quốc tế, nhiều chuyên gia hàng đầu đã xác nhận chất lượng, tính an toàn và hiệu qủa của HTKNR được chế tạo tại Việt Nam đạt tiêu chuẩn qui định quốc tế, ứng dụng thành công trên lâm sàng. Đặc biệt, giá thành rẻ hơn rất nhiều, chỉ bằng 1/20 so với HTKNR được sản xuất ở các nước khác. Thông thường, sau 12 đến 24 giờ điều trị bằng HTKNR đặc hiệu, bệnh nhân hồi phục hoàn toàn.

Nguồn: Tư vấn Tiêu dùng – Số.8,20/04/200