Rắn độc và nạn nhân rắn độc là bệnh lý nhiệt đới đặc trưng tại các nước nông nghiệp đang phát triển như Việt Nam với 30.000 (Ba mươi ngàn) nạn nhân mỗi năm. Tuy nhiên, bệnh lý này đã bị lãng quên. Hậu quả là nạn nhân rắn cắn bị tử vong rất cao (19,5%), biến dạng, mất chức năng, cắt cụt chi (14,5%). Nguyên nhân chủ yếu vì chưa có thuốc đặc trị: Huyết thanh kháng nọc (HTKN-Antivenoms).

Từ năm 1990, Đơn vị Nghiên cứu chế tạo HTKN, ứng dụng lâm sàng tại bệnh viện Chợ Rẫy, (tiền thân của Hội Độc học- Viện Độc học Việt Nam) đã nghiên cứu chế tạo các loại HTKN đặc hiệu, ứng dụng lâm sàng rất hiệu quả. Ngày 23/3/1993 Bộ Y tế đã Quyết định số: 1888/K2ĐT cho phép “Nghiên cứu sản xuất các loại Huyết thanh kháng nọc rắn, nghiên cứu đặc điểm lâm sàng của bệnh nhân bị rắn cắn, ứng dụng Huyết thanh kháng nọc rắn trong lâm sàng”. Ngày 14/11/1998, Bộ trưởng Bộ Y tế đã quyết định số: 3203 “ Cho phép thử lâm sàng Huyết thanh kháng nọc rắn Hổ đất và rắn Choàm quạp”. (Hình.1).

Hình.1: QĐ số: 1888 & 3203 của Bộ trưởng Bộ Y tế cho phép NC sản xuất HTKN, ứng dụng lâm sàng.

2. KẾT QUẢ NGHIÊN CỨU XÁC ĐỊNH CÁC LOÀI RẮN ĐỘC TẠI VIỆT NAM, LÀO & CAMBODIA

Kết quả nghiên cứu của Viện Độc học VN (TS.BSCC Trịnh Xuân Kiếm) cùng đồng nghiệp, phối hợp với GS. David Warrell (Đại học Oxford), 1989 và GS. Thorpe R.C, GS. Wuster.W, Malhotra (Đại học Aberdeen)-UK, 2003, đã xác định Việt Nam có 3 họ rắn độc chủ yếu: Họ rắn Hổ (09 loài) và họ rắn Lục (03 loài), họ rắn Biển (17 loài), là nguyên nhân gây nạn tới 30.000 (Ba mươi ngàn) nạn nhân mỗi năm.

2.1. Ba họ và 14 loài rắn độc có vai trò quan trọng Y học tại Việt Nam, Lào & Cambodia.

Họ rắn hổ (Elapidae):

1.Rắn hổ mang, (Chinese cobra) (Naja naja/Naja atra): chủ yếu ở miền Bắc VN & Lào.

2.Rắn hổ đất, (Monocellate cobra) (Naja kaouthia): ở miền Tây Nam Bộ & Cambodia.

3.Rắn hổ mèo, (Thai spitting cobra) (Naja siamensis):ở miền Đông – Trung Nam Bộ và Cambodia.

4.Rắn hổ chúa màu vàng (Yellow king cobra), (Ophiophagus hannah): ở miền Tây Nam bộ và Cambodia.

5.Rắn hổ chúa màu đen (Black king cobra) (Ophiophagus hannah): ở miền Trung,Bắc Việt Nam, Lào và Cambodia.

6.Rắn cạp nong, (Banded krait) (Bungarus fasciatus): ở khắp mọi miền của ba nước Việt Nam, Lào và Cambodia.

7.Rắn cạp nia Nam, (Malayan krait) (Bungarus candidus): chỉ có ở miền Nam Việt Nam và Cambodia.

8.Rắn cạp nia Bắc, (Chinese or many banded krait) (Bungarus multicinctus): ở miền Bắc Việt Nam và Lào.

9.Rắn cạp nong đầu đỏ (Bungarus flaviceps) và rắn khoang sông Hồng (Red River Krait), (Bungarus slowinskii)  đã được phát hiện ở Việt Nam. Hậu quả do hai loài rắn này không nhiều, dịch tễ của chúng cũng chưa được xác định.

Họ rắn lục (Viperidae):

1.Rắn lục xanh, (White-lipped green pit viper), (Trimeresurus albolabris): chủ yếu là rắn lục xanh đuôi đỏ, có ở khắp mọi miền của 3 nước Việt Nam, Lào & Cambodia.

2.Rắn choàm quạp, (Malayan pit viper), (Agkistrodon rhodostoma or Calloselasma rhodostoma): chủ yếu ở miền Đông Nam Bộ và Cambodia.

3.(Chinese habu, Taiwanese pit viper), (T. mucrosquamatus): gặp tại các tỉnh biên giới phía Bắc VN.

Họ rắn biển (Sea snakes), (Hydrophiidae):

17 loài rắn biển, điển hình nhất là đẹn mỏ (tên tiếng Việt), tên khoa học: (Enhydrina schistosa) & đẹn cơm (Hydrophis cyanocinctus).

Hình ảnh các loài rắn độc quan trọng Y học tại Việt Nam, Lào & Cambodia:

Họ rắn hổ:

Hình.2: Rắn hổ mang (Naja naja-Atra)

Hình 3: Rắn hổ đất (Naja kaouthia)

Hình.4: Rắn hổ mèo (mặt trên)(Naja siamensis).

Hình.5: Rắn hổ mèo (mặt trước)   (Naja siamensis).

Hình.6: Hổ chúa-vàng	Hình.7:Hổ chúa-đen (Ophiophagus hannah)
Hình.8: Rắn cạp nong (B.fasciatus)

Hình.9; Cạp nia Nam (B.candidus).

Hình.10: Cạp nia Bắc (B. multicinctus).

Họ rắn lục:

Hình 11: Lục xanh đuôi đỏ(Trimeresurus albolabris).	Hình.12:  Đầu rắn lục xanh với hố má  (mũi tên).
Hình.13: Choàm quạp (Calloselasma rhodostoma).	Hình.14.T.mucrosquamatus  (tại các tỉnh biên  giới Bắc Việt Nam)

Họ rắn biển

Hình.15: Đèn mỏ (Enhydrina schistosa)	Hình.16: Đèn cơm (Hydrophis cyanocinctus)

3. ĐẶC ĐIỂM LÂM SÀNG ĐẶC TRƯNG TRÊN BỆNH NHÂN BỊ NHIỄM ĐỘC NỌC RẮN TẠI VN, LAO & CAMBODIA

3.1. Tại chỗ-Dấu răng nọc: Rắn độc cắn luôn để lại dấu vết răng nọc tại chỗ (Trừ rắn Cạp nia không để lại dấu tích). Từ dấu răng nọc họ rắn Hổ luôn xuất hiện mô hoại tử mầu tím đen lan nhanh ra xung quanh. Dấu răng nọc họ rắn Lục luôn luôn có máu chảy không cầm… Trái lại, dấu răng rắn lành chỉ là vết chợt mờ ảo.

Chú ý: Không phải tất cả bệnh nhân bị rắn độc cắn, có dấu răng nọc nơi vết cắn đều bị nhiễm độc.

3.2. Đặc điểm lâm sàng bệnh nhân bị nhiễm độc nọc rắn Hổ:

Hội chứng nhiễm độc thần kinh đặc trưng của họ rắn Hổ là liệt thần kinh-cơ: Triệu chứng sớm nhất là nôn, nặng mi mắt, nhìn mờ, ngủ gà, tê miệng- lưỡi- môi, nhức đầu, chóng mặt… Sụp mi (ptosis),  do liệt cơ vận nhãn ngoài (External opthalmoplegia) xuất hiện vài phút ngay sau khi bị rắn Hổ cắn là triệu chứng liệt cơ đầu tiên. Đặc điểm: Liệt mềm, đồng đều, tiến triển nhanh toàn thân. Đặc biệt nguy hiểm tính mạng là liệt cơ hô hấp.

Chú ý: Không bao giờ có liệt khu trú. Liệt thần kinh-cơ ngoại biên trong khi thần kinh trung ương vẫn bình thường, hệ thống đông cầm máu vẫn bình thường.

3.3. Đặc điểm lâm sàng bệnh nhân bị nhiễm độc nọc rắn Lục

Tại chỗ vết cắn: Chảy máu vết cắn không cầm là triệu chứng trung thành trên mọi bệnh nhân bị rắn Lục cắn, kèm theo hoại tử mô, bóng nước mầu hồng, đục do xuất huyết…

Toàn thân: Rối loạn đông-cầm máu xuất hiện ở mọi bệnh nhân bị nhiễm độc nọc rắn Lục. Chảy máu tự phát, đa hình thái (chấm , mảng xuất huyết..) tại da, niêm mạc toàn thân (đường tiêu hoá, sinh dục…), đặc biệt nguy hiểm là xuất huyết não và phụ nữ mang thai.

XN: Toàn bộ các yếu tố đông-cầm máu đều giảm: Fibrinogen chỉ còn vết (BT:200-400 mg/dl). Tiểu cầu < 50 G/l (BT: 150-300 G/l).

3.4. Cơ chế bệnh sinh của nọc rắn

4. KẾT QUẢ NGHIÊN CỨU CHẾ TẠO HTKN, ỨNG DỤNG LÂM SÀNG

4.1. Vai trò của Huyết thanh kháng nọc:

Năm 1971, WHO khuyến cáo: “Huyết thanh kháng nọc là thuốc điều trị bệnh nhân bị nhiễm độc nọc rắn hiệu quả nhất, phổ biến khắp toàn cầu.” Việt Nam vinh dự là nơi đầu tiên phát minh HTKN rắn Hổ bởi BS.A.Calmette ngay tại Viện Pasteur Sài Gòn ngay từ năm 1891. Vậy mà hơn 100 năm sau vẫu chưa có bất cứ Loại HTKN nào tại VN. Đáp ứng yêu cầu khẩn thiết của lâm sàng, TS.BS cao cấp Trịnh Xuân Kiếm cùng đồng nghiệp Đơn vị nghiên cứu chế tạo HTKN bệnh viện Chợ Rẫy đã Chế tạo HTKN rắn Hổ đất, ứng dụng lâm sàng, cứu sống bệnh nhân Lê Quang T bị nhiễm độc nọc rắn Hổ đất, thở máy giờ thứ 58. Đây là bệnh nhân đầu tiên được cứu sống bằng HTKN chế tạo tại Việt Nam.

4.2. Hình ảnh minh hoạ hiệu quả điều trị của HTKN tại Việt Nam

Hình.30: BN PQN bị nhiễm độc nọc rắn Hổ đất hồi phục bằng HTKN Hổ đất tại BV Chợ Rẫy, 1998.

Hình.32:  BN NV.Ph hồi phục hoàn toàn sau điều trị bằng HTKN tại BV Chợ Rẫy, 1998.

Phần thưởng cao quí nhất dành cho Hội Độc Học VN & Viện Độc Học VN là chương trình nghiên cứu rắn độc, chế tạo huyết thanh kháng nọc (HTKN), ứng dụng lâm sàng, đã trực tiếp góp phần cứu sống trên ba ngàn bệnh nhân rắn độc tại VN. Mục tiêu tiếp theo sẽ là: Tập trung mọi nguồn lực, chế tạo HTKN cung cấp miễn phí, nhằm cấp cứu nạn nhân rắn độc hiểm nghèo của nước ta, tiến tới hỗ trợ cho Lào & Cambodia.

Hình.35: Nhà nước cấp Giải thưởng Sáng tạo KH-CN VN về NC chế tạo HTKN, ứng dụng lâm sàng, 2005.

Trịnh Xuân Kiếm. PGS.TS.BSCC. Chủ tịch Hội Độc học VN. Viện trưởng Viện Độc học VN. ĐT: (84)1238821149 +1(714)723 9477 Email: kiemtrinhxuan211@yahoo.com trinhkiem0211@gmail.com Trịnh Xuân Long. MSc MD. ĐT: (84) 91 837 99 66 Email: longxtrinh@gmail.com dragontxl@yahoo.com

       Hình.36: Hội Độc học Quốc tế ghi nhận T.S Trịnh Xuân Kiếm đã hiến dâng cả cuộc đời cho Độc học VN.

4.3. Kết qủa nghiên cứu chế tạo HTKN kết hợp đào tạo

1. HTKN rắn Hổ đất, được cấp bằng độc quyền sáng chế, 2003.
2. HTKN rắn Choàm quạp, được cấp bằng độc quyền sáng chế, 2003.
3. Nghiên cứu thử lâm sàng đa trung tâm HTKN Choàm quạp, đào tạo thành công Thạc sĩ Chu Thị Mỹ, 2019.

Hình.37: Th.S Chu Thi Mỹ với luận văn thử lâm sàng đa trung tâm HTKN rắn CQ, 2019.

4. Chế tạo HTKN rắn Hổ Mèo, đào tạo thành công TS Lê Khắc Quyến, 2019.

Hình.38: T.S Lê Khắc Quyến với Luận án NC chế tạo thành công HTKN rắn Hổ mèo, 2019.

5. Nghiên cứu chế tạo HTKN rắn Cạp nia Bắc+ Nam, kết hợp đào tạo thành công T.S Thái Danh Tuyên, 2014.
6. Chế tạo HTKN rắn Hổ đa giá (Hổ đất + Hổ mang), đào tạo thành công Thạc sĩ Vũ Cao Thành, 2010.
7. Nghiên cứu chế tạo HTKN rắn Hổ chúa, kết hợp đào tạo thành công Thạc sĩ Trương Bích Thuỷ, 2010.
8. Nghiên cứu chế tạo bộ thuốc thử xác định loài rắn (Venom Detective Kit-VDK), hỗ trợ đào tạo thành công T.S Lê Văn Đông Tại Đại học Singapore (NUS), 2005.

9. Nghiên cứu lâm sàng về hiệu lực và tính an toàn của HTKN rắn Cạp nia Bắc, kết hợp đào tạo thành công T.S Hà Trần Hưng tại Karolinska Institute, Stockholm, Sweden, 2010.
10. Kết quả Hợp tác KH-CN (Vietnam-USA): Nghiên cứu chế tạo sinh phẩm kháng Ung thư (Disintegrin) từ nọc rắn Việt nam, 2018.

Tới năm 1990, quyết tâm cứu người, bác sĩ Kiếm cùng đồng nghiệp tự mày mò nghiên cứu bào chế HTKN trong điều kiện thiếu thốn về trang thiết bị cũng như tài chính. Công việc nghiên cứu tốn kém tới mức ông đã phải bán cả nhà riêng. Một trở ngại lớn nữa đối với công việc là chưa có nghiên cứu đầy đủ nào về các loại rắn độc ở Việt Nam. Do vậy, nhóm nghiên cứu phải lặn lội khắp mọi miền đất nước để khảo sát rắn độc ở từng vùng. Kết quả khảo sát cho thấy ở Việt Nam có hai họ rắn độc: họ rắn hổ (hổ đất, hổ mèo, hổ mang, hổ chúa, cạp nong, cạp nia…) và họ rắn lục (phổ biến nhất là choàm quạp và lục xanh). Nọc của họ rắn hổ thường gây liệt thần kinh cơ trong khi nọc rắn lục gây rối loạn đông cầm máu (bệnh nhân chảy máu tới chết).

Ước tính ở Việt Nam có tới 30.000 người bị rắn cắn mỗi năm, trong đó 2/3 bị nhiễm độc. Họ là những người đi rừng, nông dân, người đi làm kinh tế mới, v.v… Phương pháp duy nhất cứu sống bệnh nhân nhiễm độc nọc rắn là bào chế các kháng thể trung hoà nọc độc hay huyết thanh đặc hiệu (đối với từng loại rắn độc).

Ban đầu, nhóm nghiên cứu của bác sĩ Kiếm tập trung bào chế huyết thanh kháng nọc của hai loại rắn độc phổ biến nhất ở miền nam: hổ đất (Tây Nam Bộ) và choàm quạp (Đông Nam Bộ). Theo thống kê thì tỷ lệ bệnh nhân bị rắn hổ đất cắn là 30% trong khi choàm quạp xấp xỉ 25%. Để chế huyết thanh, họ lấy nọc rắn rồi xử lý để cho nọc không còn độc song vẫn giữ được tính kháng nguyên. Tiếp đến, nọc được tiêm vào cơ thể ngựa để kích thích hệ miễn dịch của ngựa tạo ra các kháng thể theo quy trình đã định. Sau một thời gian, máu ngựa được hút ra để lấy các kháng thể và cuối cùng được tinh chế thành huyết thanh trung hoà nọc rắn. Công việc lấy nọc rắn khá nguy hiểm và đã có lần bác sĩ Kiếm bị một con choàm quạp đớp vào tay.

Huyết thanh kháng nọc… thu hút đầu tư!

Bước ngoặt xảy ra vào năm 1991 khi bệnh nhân Lê Quang Trường, 16 tuổi, tại Đồng Nai bị rắn hổ đất cắn và đã hôn mê 58 giờ. Được biết Khoa huyết học truyền máu đang thử nghiệm HTKN nên gia đình Trường đã nằn nì xin sử dụng, may ra cứu được tính mạng. Dựa trên các cơ sở khoa học và niềm tin vững chắc vào kết quả nghiên cứu, bác sĩ Trịnh Kim Ảnh, lúc đó là Giám đốc Bệnh viện Chợ Rẫy, đã quyết định cho phép sử dụng huyết thanh đang nghiên cứu. Sau hai giờ được truyền HTKN, Trường đã tỉnh lại. Như vậy, Trường là bệnh nhân bị rắn cắn đầu tiên ở Việt Nam được cứu sống bằng loại thuyết thanh đầu tiên do các nhà khoa học trong nước bào chế. Hiện Trường đang làm nghiên cứu sinh lấy bằng tiến sĩ tại Anh.

Tới năm 1993, Bộ Y tế đã cho phép Bệnh viện Chợ Rẫy tiến hành nghiên cứu và sản xuất HTKN. Năm 1995, HTKN được phép sử dụng lâm sàng tại đó. Trên thực tế, các tỉnh miền nam, kể cả bệnh viện Bạch Mai cũng xin thuốc từ Chợ Rẫy để điều trị cho bệnh nhân. Tháng 7-2003,  nhóm nghiên cứu của bác sĩ Kiếm đã được Cục Sở hữu trí tuệ cấp bằng độc quyền sáng chế về quy trình công nghệ huyết thanh kháng nọc rắn hổ đất và rắn choàm quạp. Hiện bác sĩ Kiểm đang xin thực hiện đề tài hoàn thiện công nghệ sản xuất HTKN rắn hổ và choàm quạp để có thể sản xuất thành dược phẩm quy mô lớn hơn, phục vụ cộng đồng vào năm 2007.

Không dừng lại ở những thành công nói trên, nhóm nghiên cứu của bác sĩ Kiểm tiếp tục nghiên cứu HTKN rắn cạp nia từ năm 1999 và đã sử dụng cho bệnh nhân. Tỷ lệ bệnh nhân bị cạp nia cắn chiếm 3-5%. Sau đó, thấy rắn hổ chúa cũng rất nguy hiểm nên bác sĩ Kiểm đã xin thực hiện đề tài nghiên cứu bào chế HTKN rắn hổ chúa. HTKN rắn hổ chúa ra đời  năm 2002 và hiện bác sĩ Kiểm tiếp tục hoàn thiện công nghệ sản xuất tại Trung tâm chống độc quốc gia (Bệnh viện Bạch Mai-Hà Nội), nơi ông đang công tác. Dự định của ông là bào chế các loại HTKN của mọi loại rắn độc ở Việt Nam nhằm giảm thiểu số người tử vong do rắn cắn. Ước tính giá thành HTKN do ông sản xuất chỉ ở vào khoảng 200.000-300.000đồng/lọ, rẻ hơn 50 lần so với huyết thanh của các nước khác.

Nhiều tin vui đã đến với bác sĩ Kiểm vào đầu năm nay khi Đài Loan khẳng định sẽ tài trợ hơn 1 triệu USD trong giai đoạn 2005-2010 để giúp Việt Nam sản xuất HTKN. Một số trường đại học của Mỹ chẳng hạn như ĐH Nam California cũng đề nghị hợp tác với ông nhằm nghiên cứu nọc rắn để chế tạo thuốc điều trị ung thư. Ông tâm sự nguyện vọng lớn nhất của ông là hợp tác với nước ngoài để thành lập một phòng nghiên cứu nọc rắn điều trị ung thư bởi việc đó sẽ giúp ích cho cộng đồng hiệu quả và lâu dài hơn. Hy vọng là với lòng say mê nghiên cứu cộng với sự tài trợ trong và ngoài nước, TS BS Trịnh Xuân Kiếm sẽ thực hiện được mơ ước này.

Nguồn: Báo Nhân dân

Tin tức: Nghiên cứu, ứng dụng KH&CN

Thứ năm, 15/06/2006 21:41 (GMT+7)

Theo kết luận của Tổ chức y tế thế giới, HTKNR Việt Nam đạt tiêu chuẩn qui định quốc tế, ứng dụng thành công trên lâm sàng. Đặc biệt, giá thành rẻ hơn rất nhiều, chỉ bằng 1/20 so với HTKNR được sản xuất ở các nước khác.

“Bất kể bị rắn độc cắn từ khi nào, bệnh nhân nhập viện chừng nào tim vẫn chưa ngừng đập chừng đó chúng tôi vẫn có thể cứu họ sống”. Đó là lời khẳng định của Tiến sỹ – Bác sỹ Trịnh Xuân Kiếm, Trung tâm chống độc bệnh viện Bệnh Mai khi tôi đến gặp ông sau một ngày làm việc được kết thúc rất muộn.

Người bệnh ngay lập tức sẽ được truyền một loại huyết thanh kháng độc cực mạnh chiết xuất từ chính nọc rắn. Bác sỹ Kiếm kể lại, vào ngày24/11/1991bệnh nhân Lê Quang Trường (Đồng Nai) nhập viện Chợ Rẫy trong tình trạng bất tỉnh do bị rắn hổ mang cắn. Trường được đặt nội khí quản là phương pháp “tốt nhất” mà bệnh viện vẫn áp dụng từ trước đến nay đối với các ca bệnh bị rắn độc cắn. Tuy nhiên, với phương pháp này khả năng bệnh nhân được chữa khỏi là rất ít.

Khi đó gia đình cháu Trường có được thông tin về bác sỹ Trịnh Xuân Kiếm (lúc đó là Trưởng Khoa huyết học truyền máu, Bệnh viện chợ Rẫy) đang nghiên cứu và chế tạo huyết thanh kháng nọc rắn (HTKNR). Gia đình đã nài nỉ xin được truyền huyết thanh cho cháu mặc dù biết huyết thanh này vẫn chưa chính thức được phép đưa vào điều trị và chưa rõ hiệu quả điều trị ra sao. Chỉ đến khi có trong tay quyết định của Giám đốc Bệnh viện Chợ Rẫy Trịnh Kim ảnh, “đồng ý cho sử dụng huyết thanh do bác sỹ Kiếm chế tạo”, ông Kiếm mới mạnh dạn pha thuốc và truyền qua đường tĩnh mạch cho Trường. Thuốc được truyền từ 12 giờ đến 3 giờ sáng, 5 giờ sáng cùng ngày Trường mở được mắt, đến 6 giờ Trường đã tỉnh táo và khoẻ mạnh, có thể tự rút nội khí quản ra. Vết thương ở đầu gối xẹp hẳn xuống. Cơn nguy kịch đã qua, Trường đã được cứu sống.

Từ những thông tin gợi mở

Vào những năm 80, khi đang công tác tại Khoa Huyết học truyền máu, Bệnh viện Chợ Rẫy, ông Kiếm được tận mắt chứng kiến và trực tiếp tiếp xúc với rất nhiều ca bệnh bị rắn độc cắn, song không thể làm gì để cứu họ. Bệnh nhân thường bị rối loạn đông máu, nhập viện trong tình trạng chảy máu đa hình thái, đa phủ tạng trên da, niêm mạc miệng, mắt, nôn và đi tiểu ra máu… Cũng có khi người bệnh bị nhiễm độc thần kinh, gây liệt thần kinh – cơ, ngừng thở. Vào thời gian này, Bệnh viện Chợ Rẫy vẫn chưa tìm được phương thuốc điều trị có hiệu quả nhất mà chỉ áp dụng phương pháp đặt nội khí quản. Tuy nhiên, với phương pháp này, khả năng bệnh nhân được cứu chữa là rất thấp. Nhiều bệnh nhân đã tử vong sau một vài ngày hoặc để lại biến chứng nặng như hoại tử tại chỗ, phải cắt cụt tay chân do hoại tử sâu và lan rộng…

Trong điều kiện kinh tế còn quá khó khăn cộng với đặc điểm khí hậu và địa lý của Việt Nam, số người dân vùng nông thôn, vùng chiêm trũng và đồi núi bị rắn độc cắn mỗi năm ước tính lên đến hàng chục nghìn người. Ông Kiếm cảm thấy đau lòng khi chứng kiến những bệnh nhân bị rắn độc cắn đang từng giờ phải đối mặt với cái chết trong khi nền y học nước nhà vẫn chưa tìm ra được một loại thuốc đặc trị nào. Ông cho rằng đây là một “vấn đề y khoa bị lãng quên” ở ViệtNam. Do HTKNR đặc trưng cho từng khu vực địa lý, từng quốc gia nên mỗi nước cần phải tự sản xuất HTKNR riêng cho chính quốc gia mình.

Điều này đã khiến ông phải trăn trở trong thời gian rất lâu. Cho đến một lần, với nhiệm vụ là phiên dịch viên cho một đoàn các giáo sư của Tổ chức y tế thế giới đi thăm trại nuôi rắn ở Bình Quới, ông đã được giáo sư David Warrell gợi mở một số thông tin có thể điều trị vết rắn độc cắn bằng huyết thanh kháng nọc. Sau này, ông gọi giáo sư David là “Người mở đường cho việc điều trị bằng HTKNR đặc hiệu tại ViệtNam“. Từ đó, bác sỹ Kiếm ngày đêm nghiên cứu các tài liệu, sách báo để tìm những thông tin liên quan đến điều trị rắn độc cắn.

Ứng dụng thành công trên lâm sàng

Cần phải bào chế các kháng thể có khả năng trung hoà nọc độc trong cơ thể dựa trên chính các loại rắn sống ở lãnh thổ ViệtNam. Quên đi mọi nỗi nguy hiểm, ông Kiếm đã đích thân đi bắt, nhận diện từng loại rắn và tận tay lấy nọc độc rắn. Trên cơ sở khoa học đã được nghiên cứu, các bước cần thiết để chế tạo HTKNR là: lấy nọc độc của rắn, chế tạo ra kháng nguyên, rồi tiêm kháng nguyên đó vào cơ thể động vật (tốt nhất là ngựa), kích thích hệ miễn dịch của ngựa tạo ra kháng thể ngựa chống nọc rắn. Sau thời gian khoảng 7 đến 8 tháng, lấy máu ngựa để tinh chế thành huyết thanh kháng nọc rắn.

Tiếng lành đồn xa, sau khi Trường được chữa khỏi, số lượng bệnh nhân bị rắn độc cắn đến viện Chợ Rẫy điều trị ngày một đông hơn. Do thấy hết được hiệu quả và tính cần thiết trong việc điều trị rắn độc cắn của HTKNR, đến năm 1993 Bộ y tế đã cấp phép cho Bệnh viện Chợ Rẫy, mà đích danh là bác sỹ Trịnh Xuân Kiếm tiến hành nghiên cứu và chế tạo HTKNR. Năm 1995 HTKNR được phép sử dụng lâm sàng tại Bệnh viện Chợ Rẫy.

Tháng 7 năm 2003, nhóm bác sỹ Kiếm đã được Cục sở hữu trí tuệ cấp bằng độc quyền sáng chế về quy trình công nghệ HTKNR. Hiện HTKNR đang được thử lâm sàng đa trung tâm (được sử dụng tại các bệnh viện trên toàn quốc). Đến nay bác sỹ Kiếm và các cộng sự đã bào chế thành công huyết thanh kháng nọc 7 loại rắn độc nhất ViệtNam: rắn hổ chúa, hổ đất, hổ mèo, hổ mang, choàm quạp, lục xanh, cạp nia.

Đặc biệt, nhóm của bác sỹ là nhóm đầu tiên trên thế giới chế tạo thành công HTKNR cạp nia. Tại các hội nghị độc học quốc tế, nhiều chuyên gia hàng đầu đã xác nhận chất lượng, tính an toàn và hiệu qủa của HTKNR được chế tạo tại Việt Nam đạt tiêu chuẩn qui định quốc tế, ứng dụng thành công trên lâm sàng. Đặc biệt, giá thành rẻ hơn rất nhiều, chỉ bằng 1/20 so với HTKNR được sản xuất ở các nước khác. Thông thường, sau 12 đến 24 giờ điều trị bằng HTKNR đặc hiệu, bệnh nhân hồi phục hoàn toàn.

Nguồn: Tư vấn Tiêu dùng – Số.8,20/04/200

Viện Vaccine và Sinh phẩm Y tế (IVAC) ở Nha Trang đầu tư trang trại nuôi ngựa để bào chế huyết thanh kháng nọc độc rắn. Hơn 10 năm qua, nơi đây sản xuất và đưa ra thị trường huyết thanh kháng nọc rắn hổ đất và rắn lục tre – loài rắn phổ biến và nhiều người bị chúng cắn phải nhập viện. Đây cũng là hai loại huyết thanh Việt Nam chủ động sản xuất nên đáp ứng được nhu cầu thị trường. Tiến sĩ Dương Hữu Thái, Viện trưởng IVAC, cho biết Viện đang nghiên cứu phát triển hai loại huyết thanh kháng nọc rắn cạp nia bắc và chàm quạp. Hai loại này đã xong giai đoạn tạo được sản phẩm, đang thử nghiệm đánh giá trên động vật. Theo quy trình nghiên cứu vaccine và huyết thanh thông lệ quốc tế, hai loại này sau đó phải hoàn thành các nghiên cứu trên người, đánh giá, hoàn thiện hồ sơ và tiến tới xin được cấp phép. Dự kiến 1-2 năm nữa hai loại huyết thanh này được đưa ra thị trường.

“Nếu tính toán về kinh tế thì việc đầu tư, phát triển 4 loại kháng huyết thanh này là lỗ, nhưng có ý nghĩa cứu mạng người, phục vụ bệnh nhân nên Viện vẫn tập trung thời gian, công sức nghiên cứu, sản xuất”, ông Thái chia sẻ với VnExpress.

Theo ông, quy trình sản xuất kháng huyết thanh khá tốn kém, trong khi đó để đầu tư nghiên cứu cho ra sản phẩm đã khó, duy trì được càng khó hơn. Có nhiều loại rắn Việt Nam chỉ gặp một vài trường hợp mỗi năm, đòi hỏi phải duy trì dây chuyền công nghệ lớn chỉ để sản xuất vài lọ huyết thanh. Trong khi đó, nếu số lượng dùng ít, các thủ tục tái cấp phép sẽ bị ảnh hưởng vì không đủ số lượng cần thiết để đánh giá hiệu quả, phản ứng phụ… Huyết thanh là thuốc giải nọc độc rắn, chế phẩm chứa các globulin có khả năng trung hòa đặc hiệu nọc rắn tương ứng, lấy từ huyết thanh gia súc khỏe mạnh (ngựa, cừu, la, lừa) đã được miễn dịch với nọc rắn. Nạn nhân bị rắn cắn, nếu được sử dụng huyết thanh kháng nọc kịp thời sẽ trung hòa được ngay độc tố của nọc rắn, các cơ quan trong cơ thể nhờ đó không bị tàn phá.

Thông thường, bệnh nhân được truyền huyết thanh giải độc sớm thì hiệu quả điều trị càng cao, khoảng 2-3 ngày có thể hồi phục. Có hai loại huyết thanh là huyết thanh đơn giá (dùng giải nọc một loài rắn) và huyết thanh đa giá (giải nọc nhiều loài rắn). Trừ hai loại huyết thanh đơn giá do IVC sản xuất như trên, các loại huyết thanh còn lại đang được những bệnh viện sử dụng chủ yếu là đa giá và hàng nhập khẩu. Do đó, nguồn cung trong nước phụ thuộc vào nước ngoài, thường khan hiếm, thiếu hoặc không có. Như huyết thanh giải nọc rắn cạp nia, theo tiến sĩ, bác sĩ Lê Quốc Hùng, Trưởng Khoa Bệnh Nhiệt đới, Bệnh viện Chợ Rẫy, huyết thanh đa giá kháng độc rắn cạp nong, cạp nia, hổ chúa, hổ đất vốn được nhập khẩu từ Thái Lan.

Tuy nhiên, từ khi Covid-19 bùng phát vào năm ngoái đến nay, nguồn cung cấp này chưa có hàng trở lại nên thị trường thiếu huyết thanh. Một bé gái 4 tuổi ở Phú Yên vừa qua đời sau 5 ngày bị rắn cạp nia cắn, do các bệnh viện không có huyết thanh giải độc rắn này. Bác sĩ Đinh Tấn Phương, Trưởng Khoa Cấp cứu, Bệnh viện Nhi đồng 1, cho biết một số loài rắn như hổ lửa (còn gọi rắn hoa cổ đỏ hay rắn học trò), hổ mèo… hiện thị trường trong và ngoài nước chưa có huyết thanh kháng độc. Do đó, người bị các loài rắn này cắn rất dễ gặp nguy kịch, thậm chí tử vong. Năm ngoái, hai em bé qua đời tại Bệnh viện Nhi đồng 1 do bị rắn học trò cắn mà không có huyết thanh để giải độc. Khi ấy các bác sĩ đã liên hệ nhiều nước trên thế giới để tìm kiếm kháng huyết thanh cho hai cháu nhưng cũng không có. Hiện, chỉ viện nghiên cứu ở Nhật thử nghiệm huyết thanh kháng nọc rắn học trò, song chế phẩm vẫn trong giai đoạn nghiên cứu, chưa đủ thử nghiệm ba pha để đưa thành phẩm ra thị trường.

Nói về lý do ngành sản xuất huyết thanh chưa được chú trọng đầu tư, bác sĩ Hùng đồng tình với khó khăn của IVAC và cho rằng “việc sản xuất huyết thanh kháng nọc rắn không đơn giản, phải trải qua nhiều giai đoạn nghiên cứu, thử nghiệm trước khi thành sản phẩm thương mại”. Trong khi đó, số bệnh nhân bị rắn cắn ít hơn so với các bệnh thông thường khác, khiến nhà đầu tư e ngại bỏ ra lượng tiền lớn để nghiên cứu sản xuất huyết thanh.

Cùng quan điểm này, bác sĩ Phương nói muốn sản xuất kháng huyết thanh đòi hỏi đội ngũ nhân lực giỏi cũng như khả năng tài chính lớn. Ví dụ loài rắn học trò, nhu cầu sử dụng quá ít, trong khi thuốc nào cũng chỉ có thời hạn sử dụng nhất định, nếu không dùng phải bỏ đi. Những bệnh nhân bị rắn cạp nong, cạp nia cắn, không tiêm huyết thanh thì có thể thay thế bằng phương pháp hỗ trợ hô hấp, lọc máu, khả năng sống cao nên nhà sản xuất không mặn mà nghiên cứu. Trung tâm Nuôi trồng Nghiên cứu Chế biến dược liệu, Cục Hậu cần Quân khu 9 (Trại rắn Đồng Tâm) ở Tiền Giang, nơi mỗi năm tiếp nhận 2.000 ca bị rắn cắn, vẫn chưa tự bào chế huyết thanh kháng nọc rắn. Nơi này chỉ nuôi rắn lấy nọc độc và cung cấp cho IVAC sản xuất HTKN.

Một lý do khác khiến huyết thanh kháng nọc rắn chưa được nhiều nơi trên thế giới đầu tư nghiên cứu là hiệu quả của huyết thanh phụ thuộc vào loài rắn và tùy theo vùng địa lý mà chúng cư trú. Theo bác sĩ Hùng, thuốc điều trị các bệnh khác thì có thể sử dụng trên toàn cầu. Riêng huyết thanh kháng nọc rắn thì khác, có thể kháng nọc hiệu quả cho rắn ở nước này nhưng chưa chắc sử dụng hiệu quả với cùng loài rắn tại nước khác. Lý do là chất độc của cùng loài rắn song có thể khác nhau tùy thuộc vào thức ăn, đặc điểm của từng địa phương. Nếu không có huyết thanh kháng nọc, ngày nay nhờ y học phát triển, người bị rắn cắn sẽ được bác sĩ điều trị triệu chứng với nhiều biện pháp.

Bác sĩ Nguyễn Minh Tiến, Phó giám đốc Bệnh viện Nhi đồng Thành phố, cho biết nếu bệnh nhân bị liệt cơ, khó thở, sẽ được hỗ trợ hô hấp sớm, dùng thuốc tăng cường sức cơ, chờ khoảng 1-2 tuần nọc rắn bán hủy tùy theo lượng nọc trong cơ thể nhiều hay ít. Bệnh nhân giảm tiểu cầu sẽ được truyền tiểu cầu, rối loạn đông máu sẽ được truyền máu và các chế phẩm máu. Trong trường hợp diễn tiến nặng, bác sĩ có thể chỉ định các kỹ thuật cao như lọc máu, thay huyết tương… “Khi không có huyết thanh, thời gian chữa trị trung bình 7-14 ngày hoặc kéo dài hơn, chi phí cao hơn, có thể gặp nhiều biến chứng hơn”, bác sĩ Hùng nói và cho rằng điều trị như vậy thường chỉ hiệu quả với bệnh nhân tới viện sớm, chưa rối loạn nhiều, lượng độc vào cơ thể bệnh nhân vừa phải. Việc trung hòa chất độc không thể chủ động như khi có huyết thanh kháng nọc.